Geçtiğimiz yıllarda kaybettiğimiz,Türk Rock müziğinin en önemli isimlerinden Cem Karaca’yı pek çoğumuz seslendirdiği Anadolu Rock ve pop eserleriyle tanırız. Oysa O 70’lerin ikinci yarısında Dervişan ve Edirdahan adlı gruplarıyla, progressive rock’ın ülkemizde yapılmış en seçkin örneklerini bırakmıştır.
Progressive rock nedir? Aslında tanımı bir hayli zor bu müzik türünün.60’ların sonunda İngiltere’de ortaya çıkan, klasik müzik, caz ve folktan etkilenen, genelde deneysel ve egzotik soundların kullanıldığı, kompleks, dinamik çok boyutlu bir müzik. Uzun şarkılar, aynı şarkı içinde sürekli değişen tempolar, akustik, elektrikli ve elektronik enstrümanların bir arada harmanlandığı bir altyapının üstüne uzun sololar ve doğaçlamaların eklendiği iddialı bir şölen.
Moody Blues, Emerson Lake and Palmer, Pink Floyd, Yes, Jethro Tull gibi topluluklar 70’lerın sonuna kadar çok başarılı albümlerle en iyi örneklerini verdiler bu türün. Genelde tanınan bu gruplarla birlikte, aslında dünyanın pek çok ülkesinde(her ne kadar çok geniş kitlelere ulaşamasa da ) son derece kaliteli progressive rock albümleri yayınlandı o yıllarda.
Özellikle İtalya bu konuda bir ekol olmuştur.Locanda Della Fate, YS, PFM gibi İtalyan topluluklar klasik olacak ürünler verdiler.
İşte bu yıllarda ülkemizde de bu akımın etkisiyle daha deneysel müzikler yapılmaya başlamıştı. Barış Manço’nun 2023 albümü bu etkileşimin ilk örneklerindendir.
Her zaman grup müziğine inanmış, ortak zekanın çok daha başarılı ürünler vereceğini benimsemiş Cem Karaca’da 1974 yılına kadar Apaşlar, Kardaşlar ve Moğollar’la birlikte ‘Emrah’(1967), ’Resimdeki Göz Yaşları’(1968), ’Bu Son Olsun’(1969), ’Dadaloğlu’(1970) ve ‘Namus Belası’(1974) gibi artık klasikleşmiş eserler verdi. Bu dönem içinde sanatçının müzikal anlayışı da Pop`dan Anadolu Pop`a, oradan da Anadolu Rock`a doğru bir gelişim gösterdi.
1974 yılına gelindiğinde Cem Karaca Moğollar işbirliği, Cahit Berkay’ın Fransa’ya gitmesi nedeniyle sona erdi. Bunun üzerine, Cem Karaca Dervişan isimli yeni bir grup kurdu.
Bu grup Erol Büyükgönenç (gitar), Uğur Dikmen (klavye), Oğuz Durukan (bas gitar) ve Hüseyin Sultanoğlu’ndan (davul) oluşmuştu. Hepsi alanlarında birer virtüöz olan bu müzisyenlere, Cem Karaca’nın muhteşem sesi de eklenince ortaya benzersiz bir topluluk çıkmıştı.
Uğur Dikmen ve Oğuz Durukan daha önce ‘Asia Minor Mission’ adlı grupla Norveç, Belçika, Hollanda ve İsveç gibi ülkelerde caz rock, progressive rock ve etnik caz çalarak deneyim kazanmışlardı.
Özellikle Uğur Dikmen o dönemin en önemli klavyecilerinden Keith Emerson (ELP) ve Rick Wakeman’dan (Yes) etkilenip progressive rock`a daha yakın bir tarz oluşturmuştu kendine.
Dervişan, döneminin teknik olanaklarını da sonuna kadar kullanarak son derece donanımlı bir grup halini almıştı.
Dervişan’ın ilk 45’liği ‘Beyaz Atlı’ Osman Bayşu’nun bağlama ile katıldığı bir Anadolu Rock çalışmasıydı, ancak istenen patlamayı gerçekleştirememişti.
Beklenen başarı 1975 yılının Şubat ayında geldi. ‘Tamirci Çırağı’ yayınlandı. Cem Karaca’nın bir öykü anlatır gibi yazdığı dokunaklı sözler, Durukan ve Sultanoğlu’nun telepatik denecek kadar büyük bir uyumla gerçekleştirdiği değişken altyapı, Uğur Dikmen’in vibrafon ve klavyeli çalgılarda ki çağdaşlarını kıskandıracak ölçüdeki performansı ve bu enstrümanlardan çıkardığı alışılmamış tınılar Karaca’nın benzersiz dramatik vokaliyle birleşince, ortaya Türk Rock müziğinin en yüksek zirvelerinden biri çıktı. Ayrıca bu şarkı ileriki dönemlerde daha da belirginleşecek progressive bir yapının ilk ipuçlarını sunuyordu.
Ardı ardına gelen turneler ve konserler, dönemin siyasi ortamı ve grubun giderek politik bir kimlik alması ve kişisel nedenlerle grup bir dizi eleman değişikliğine uğradı. Bu dönemde ‘Mutlaka Yavrum’ ve ‘Beni Siz Delirttiniz’ adlı 45’likler yayınlandı. ’Mutlaka Yavrum’un -B- yüzünde yer alan ‘Kavga’ adlı parça grubun politik bir progressive rock kimliğini ortaya çıkaran son derece güçlü; flüt, klavye ve ritim unsurlarının uyum içinde olduğu başarılı bir çalışmaydı.
Dervişan, 1977 yılına gelindiğinde gitarda Taner Öngür (Moğollar da bas çalarken hatırladığımız), Davulda Sefa Ulaştır, Bas gitarda Murat Töz ve klavye de gruba tekrar dönen Uğur Dikmen’den oluşuyordu. Bu kadro ile ‘Parka’ albümüne adını veren şarkı kaydedildi. O dönem bir marş haline gelen parça müzikal açıdan bir başka doruk noktasıydı ve benzerlerine Avrupa’lı progressive topluluklarda bile zor rastlanmaktaydı.
Bütün grup karmaşık yapıdaki bu parçayı büyük bir ustalıkla, hissederek çalıyordu. Şarkının atmosferi daha ilk notadan, son notaya kadar dinleyeni bir an bile gevşetmeden sımsıkı sarıyordu.
Bu kadro bas gitarda Hami Barutçu’nun katılımıyla, Cem Karaca’nın ilk gerçek albümü olan yani daha önce yayınlanmış 45’liklerden değil, yepyeni şarkılardan oluşan ‘Yoksulluk Kader Olamaz’ Lp sini kaydetti.
Müzisyenler arasındaki yoğun etkileşim, şarkılar içindeki melodik sürprizler ve tempo değişimleri bu konsept (konulu) albümün gelmiş geçmiş en başarılı Türk Rock albümleri içindeki haklı saygın yerinin en önemli unsurlarıydı.
Bütün parçalar akustik gitar ve piyanonun yer aldığı bir prelüd ile açılıyordu. Albümün en dikkat çeken parçası Ahmed Arif’in şiirinden bestelenen ‘Sevdan Beni’ idi. Konserlerde yirmi dakikayı aşan bir şekilde çalınan bu parça, müthiş bir klavye davul işbirliğiyle açılıyordu. Daha sonra bütün grubun adeta ruhunu koyarak çaldığı, eşsiz gitar ve synthesizer sololarıyla dinleyeni kanatlandıran bu şaheser bir daha çok zor erişilebilecek bir yaratıcılık örneğiydi. (Ne yazık ki bu eser cd versiyonunda yayıncının anlamsız bir şekilde ki tutumuyla yarıda kesiliyor, adeta arkadan hançerleniyordu. Şarkının tamamını dinleyebilmek için yapılacak tek şey bütün masraf ve zahmetine katlanarak orijinal Lp’yi bulmak.)
Albümde bu parçadan başka yedi eser daha var ki her biri üzerinde gerçekten çok çalışılmış, başarılı şarkılar. Özellikle Nazım Hikmet’in şiirinden bestelenen ‘Kerem Gibi’ ve albüme adını veren sekiz dakikalık ‘Yoksulluk Kader Olamaz’ Lp’nin başarısındaki en önemli yapı taşları.
Grup müzikal çizgisinde sağlam adımlarla yürürken, politik ortam artık iyice çığrından çıkmıştı. Bu dönemlerde yayınlanan ‘1 Mayıs’ 45’liği çıkışından birkaç hafta sonra toplatıldı. Grup üyeleri daha fazla bir arada bulunmanın bir anlamı olmadığına kanaat getirerek topluluğun dağılmasına karar verdiler.
Bunun üzerine Cem Karaca Edirne’den Ardahan’a anlamına gelen Edirdahan isimli yeni bir grup kurdu. Dervişan’dan farklı olarak Edirdahan nefesli sazların ağırlıkta olduğu bir topluluktu.
Trompet ve trombonda Salih Çele, tenor ve soprano saksofon ve flütte Bülent Orkan, bas gitarda Hami Barutçu, davulda Derya Elver ve gitarda Fehiman Uğurdemir’den oluşuyordu Edirdahan.
Bu kadro ile 1978 Mayıs’ında yeni bir başyapıt olan ‘Safinaz’ albümü yayınlandı. Sadece 3 şarkı olan Lp’nin ilk yüzü tamamen onsekiz dakikalık ‘Safinaz’ adlı parçaya ayrılmıştı. Progressive kimliği ön plandaki bu rock opera, Karaca’nın öyküsel sözleri, flütün renkli patlamaları, uyumlu saksofonlar, yumuşak gitar geçişleri ile başarılması son derece güç bir yapıyı büyük bir ustalıkla gerçekleştirmişti. Temalar ve tempoların sürekli değiştiği, dinleyiciyi asla sıkmayan, lezzetli ve rahat bir müzik yapmıştı bu albümde Cem Karaca. Buna benzer bir örneği İtalyan progressive rock grubu Alusa Fallax yayınlamıştı ki, o albüm progressive rock klasikleri arasında son derece saygın bir yere sahiptir.
Lp’de ki diğer iki parça Fehiman Uğurdemir bestesi ‘Karam’ ve Nazım Hikmet’in ünlü eseri ‘Şeyh Bedrettin Destanı’nın Karaca tarafından müziklenmiş yorumuydu. Bu parça albümün genel karakterine ek olarak sonundaki bağlama eşliğinde söylenen türkü bölümüyle benzersiz bir nitelik taşır.
Bu albüm halen uluslararası pek çok koleksiyoncunun arşivine katmayı arzuladığı bir klasiktir.
Dönemin şartları gereği bir süre sonra Almanya’ya giden Cem Karaca hepimizin bildiği nedenlerle uzun yıllar yurda dönememişti.
1980’lerde dünya müzik endüstrisinin radyolar tarafından yönlendirilmesi ve pek çok radyonun da en fazla üçer, dörder dakikalık şarkıları talep etmesi sonucu, progressive rock bir daha dönmemek üzere tahtından uzaklaştı ve yerini çok daha yüzeysel, sıradan, klişe müziklere bıraktı.
Bu etki doğal olarak yansımasını Cem Karaca’da da gösterdi ve o da daha ticari olabilecek yapıtlara imza attı. Zaman zaman tadımlık olsa da albümlerinde progressive öğelere yer veren sanatçı, yine de geriye dönüp baktığımızda evrensel ölçütlerde, son derece başarılı unutulmayacak çalışmalar ortaya koymuştur.
Dileğimiz bu yapıtların, özenli çalışmalarla, aslına sadık kalınarak yeniden dinleyicisine ulaşabilmesidir.